مقدمه
در رفتگی فک یکی از مشکلاتی است که میتواند به صورت ناگهانی اتفاق بیفتد و باعث درد شدید، ناتوانی در بستن دهان، اختلال در صحبت کردن و مشکلاتی در جویدن غذا شود. این مشکل زمانی ایجاد میشود که سر استخوان فک پایین (کندیل مندیبل) از جای طبیعی خود در مفصل گیجگاهی فکی (TMJ) خارج شود.
اگرچه در برخی موارد میتوان با اقدامات پزشکی ساده فک را به جای اصلی خود بازگرداند، اما در افرادی که دچار در رفتگیهای مکرر فکهستند یا ساختار مفصل آنها دچار آسیب شده است، ممکن است نیاز به درمانهای تخصصیتر و حتی جراحی وجود داشته باشد.
در این مقاله به بررسی علائم در رفتگی فک، مراقبتهای ضروری، روشهای درمان، شرایط انجام عمل جراحی و مدت زمان نقاهت آن میپردازیم.
در رفتگی فک چگونه اتفاق میافتد؟
مفصل فک پایین یکی از پیچیدهترین مفاصل بدن است که امکان باز و بسته شدن دهان، صحبت کردن و جویدن را فراهم میکند.
در شرایط طبیعی، استخوان فک هنگام باز شدن دهان در مسیر مشخصی حرکت میکند؛ اما گاهی به دلایل مختلف، این حرکت بیش از حد انجام شده و باعث خروج سر استخوان فک از محل طبیعی خود میشود.
عوامل ایجادکننده در رفتگی فک شامل موارد زیر هستند:
- باز کردن بیش از حد دهان هنگام خمیازه، خنده یا خوردن غذا
- ضربه مستقیم به صورت یا فک
- تصادف یا آسیبهای ورزشی
- شلی بیش از حد رباطهای مفصل فک
- مشکلات ساختاری در مفصل گیجگاهی فکی
- سابقه در رفتگی قبلی فک
علائم در رفتگی فک چیست؟
افرادی که دچار در رفتگی فک میشوند معمولاً علائم مشخصی دارند، از جمله:
- باز ماندن دهان و ناتوانی در بستن آن
- درد شدید در ناحیه جلوی گوش یا مفصل فک
- تغییر در حالت قرارگیری فک
- مشکل در صحبت کردن
- افزایش ترشح بزاق
- احساس گیر کردن یا قفل شدن فک
- انحراف فک به یک سمت
در صورت مشاهده این علائم، فرد نباید تلاش کند خودش فک را جا بیندازد؛ زیرا ممکن است باعث آسیب بیشتر به مفصل، رباطها یا استخوان فک شود.
اولین اقدامات بعد از در رفتگی فک چیست؟
تا زمان مراجعه به پزشک، رعایت چند نکته میتواند از آسیب بیشتر جلوگیری کند:
۱. از حرکت دادن فک خودداری کنید
باز و بسته کردن مکرر دهان یا تلاش برای اصلاح وضعیت فک میتواند آسیب مفصل را افزایش دهد.
۲. فک را ثابت نگه دارید
در صورت امکان با کمک یک پارچه یا بانداژ نرم، از حرکت بیش از حد فک جلوگیری کنید.
۳. از فشار دادن فک برای جا انداختن خودداری کنید
جا انداختن فک باید توسط پزشک متخصص انجام شود؛ زیرا فشار اشتباه میتواند باعث شکستگی یا آسیب بافتهای اطراف مفصل شود.
۴. مراجعه سریع به متخصص جراحی فک و صورت
در رفتگی فک یک مشکل تخصصی است و بررسی دقیق مفصل برای جلوگیری از عود آن اهمیت زیادی دارد.
درمان در رفتگی فک چگونه انجام میشود؟
روش درمان به شدت آسیب، تعداد دفعات در رفتگی و وضعیت مفصل بستگی دارد.
۱. جا انداختن فک (Reduction)
در اولین مرحله پزشک تلاش میکند استخوان فک را با یک روش کنترلشده به محل طبیعی خود بازگرداند.
این کار معمولاً با:
- بیحسی موضعی
- داروهای آرامبخش در صورت نیاز
- تکنیکهای تخصصی پزشکی
انجام میشود.
پس از بازگرداندن فک، معمولاً توصیه میشود بیمار برای مدتی حرکات شدید فک را محدود کند.
مراقبتهای بعد از جا انداختن فک
دوره بعد از درمان اولیه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا رعایت نکردن مراقبتها میتواند باعث تکرار در رفتگی شود.
مهمترین مراقبتها عبارتند از:
رعایت رژیم غذایی نرم
برای چند روز تا چند هفته بهتر است از غذاهای نرم استفاده شود و از:
- غذاهای سفت
- جویدن طولانی
- باز کردن زیاد دهان
اجتناب شود.
محدود کردن باز شدن دهان
بیمار باید هنگام:
- خمیازه کشیدن
- غذا خوردن
- صحبت کردن طولانی
مراقب باشد دهان بیش از حد باز نشود.
انجام تمرینات فک طبق نظر پزشک
در برخی بیماران، تمرینات کنترلشده برای تقویت عضلات و افزایش ثبات مفصل تجویز میشود.
چه زمانی در رفتگی فک نیاز به جراحی دارد؟
همه افراد مبتلا به در رفتگی فک نیاز به عمل جراحی ندارند.
جراحی معمولاً زمانی مطرح میشود که:
- در رفتگی فک به صورت مکرر اتفاق میافتد
- درمانهای غیرجراحی نتیجه مطلوب ندادهاند
- ساختار مفصل دچار تغییرات جدی شده است
- رباطها یا بافتهای نگهدارنده مفصل ضعیف شدهاند
- بیمار دچار درد مزمن و محدودیت عملکردی است
تصمیم برای جراحی پس از بررسی دقیق توسط متخصص جراحی فک و صورت و انجام تصویربرداریهایی مانند CT Scan یا MRI گرفته میشود.
انواع جراحی برای درمان در رفتگی فک
نوع عمل بسته به شرایط بیمار متفاوت است.
۱. جراحی اصلاح مفصل گیجگاهی فکی (TMJ Surgery)
در این روش مشکلات ساختاری مفصل اصلاح شده و هدف اصلی افزایش ثبات مفصل است.
۲. کاهش حرکت بیش از حد مفصل
در برخی بیماران که فک بیش از اندازه حرکت میکند، روشهایی برای محدود کردن حرکات اضافی مفصل انجام میشود.
۳. بازسازی مفصل
در موارد شدید که آسیب قابل توجهی به مفصل وارد شده باشد، ممکن است نیاز به بازسازی بخشهای آسیبدیده وجود داشته باشد.
دوره نقاهت جراحی در رفتگی فک چقدر است؟
مدت زمان بهبودی به نوع جراحی و شرایط بیمار بستگی دارد، اما معمولاً:
- هفتههای اول: کاهش تورم و درد، محدودیت حرکات فک
- ۲ تا ۶ هفته: بازگشت تدریجی عملکرد فک
- چند ماه: رسیدن به نتیجه نهایی و تثبیت کامل عملکرد مفصل
در دوره نقاهت معمولاً توصیه میشود:
- رژیم غذایی نرم رعایت شود
- تمرینات فک طبق دستور پزشک انجام شود
- از ضربه به صورت جلوگیری شود
- جلسات پیگیری پزشکی کامل انجام شود
آیا میتوان از در رفتگی دوباره فک جلوگیری کرد؟
در بسیاری از افراد، رعایت چند نکته میتواند احتمال عود را کاهش دهد:
- از باز کردن بیش از حد دهان خودداری کنید
- هنگام خمیازه، فک را کنترل کنید
- غذاهای بسیار سفت کمتر مصرف کنید
- درمان مشکلات مفصل فک را به تأخیر نیندازید
- در صورت سابقه در رفتگی، بررسی تخصصی انجام دهید